PERMA چیست؟

PERMA اصطلاحی در روانشناسی مثبت است که دکتر مارتین سلیگمن پدر علم روانشناسی مثبت برای اولین بار ارائه داد. در این اصطلاح تخصصی ۵ عنصر حیاتی برای داشتن یک زندگی شکوفا به همراه رضایت‌مندی نهفته است. اصطلاح PERMA متشکل از ۵ حرف است که اول حروف عناصر شکوفایی است. این ۵ عنصر به ترتیب عبارت‌اند از Positive emotion(احساسات و هیجانات مثبت)، Engagement(مجذوبیت و درگیری در کارها)،Positive Relationship (روابط مثبت)، Meaning(معنا)، Achievement(دستاورد) است.

دکتر مارتین سلیگمن پس از ایجاد شاخه جدیدی در روانشناسی با نام روانشناسی مثبت، به نام پدر علم روانشناسی مثبت شناخته شد. دکتر سلیگمن در پی کشف آنچه زندگی را ارزشمندتر می‌کند، نظریه‌ای با نام نظریه بهزیستی را بیان کرد. در نظریه بهزیستی به ۵ عنصر حیاتی برای رسیدن به شکوفایی اشاره‌شده است. این ۵ عنصر حیاتی همان PERMA است.

PERMA به انسان‌ها کمک می‌کند تا زندگی شاد و رضایتمندی را به همراه رشد و شکوفایی تجربه کنند و دکتر سلیگمن با کشف این ۵ عنصر به کلمات انتزاعی همچون سعادتمندی، خوشبختی و … مفهومی واقعی و قابل دستیابی نسبت داد. این‌گونه در زیر پرچم علم روانشناسی مثبت، دستیابی به شکوفایی و رضایتمندی به تعاریفی قابل‌اندازه‌گیری تبدیل شد.

ENGAGEMENT درگیری یا مجذوبیت در کارها

Engagement یا همان مجذوبیت و درگیری در کارها عنصر دوم از PERMA است. همان‌طور که در عنصر اول Positive Emotion آموختیم، احساسات و هیجانات مثبت به آن دسته از کارهایی گفته می‌شود که باعث شادمانی و یا ایجاد تجارب معنادار در زندگی می‌شود. عنصر دوم Engagement (مجذوبیت و یا درگیری مثبت در کارها) سطح عمیق‌تری از کارها را به خود تخصیص می‌دهد. آن دسته از کارهایی که با آن‌ها سرگرم می‌شویم. زمان‌هایی که در حال اجرا و یا آموزش مهارت و یا تکنیکی هستیم و گذر زمان را احساس نمی‌کنیم

بنابراین می‌توان گفت مجذوبیت و یا درگیری در کارها، حالتی است که در آن مشغول به کار سرگرم‌کننده‌ای هستیم که گذر زمان را در آن احساس نمی‌کنیم. به‌عنوان‌مثال نقاشی کردن ممکن است برای عده‌ای تنها باعث ایجاد شادی شود و در عده‌ای کار سرگرم‌کننده‌ای باشد. کسانی که در حین نقاشی کردن گذر زمان را احساس نمی‌کنند و همچنان که در حال نقاشی کردن هستند از تمام توانمندی‌های خود استفاده می‌کنند مثال خوبی برای درگیر شدن و مجذوبیت در کارها هستند.

تعریفی موازی برای درگیر شدن در کارها با نام غوطه‌ور شدن در کارها وجود دارد. یعنی انسان «یک وظیفه» برای خود پیدا کند و کاملاً وقت خود را به آن تخصیص دهد. که البته این تعریف را می‌توان به چالش کشید، زیرا محدود کردن این ایده که فرد باید « آن وظیفه» را پیدا کند و آن را به‌صورت یک کار انقباضی تعریف کنید صحیح نیست. در غوطه‌وری نیز باید عملی را انجام داد که در آن درگیر شویم و به‌موجب آن مشارکت وجود داشته باشد. به زبانی ساده‌تر در غوطه‌وری نیز نباید در تله «همه یا هیچ» افتاد. باید به خود توجه خاصی نشان دهیم و باهدفمان تعامل داشته باشیم.

درگیر شدن در زندگی به چه معناست؟

مجذوبیت می‌تواند یک انتخاب برای درگیر شدن در زندگی باشد. نوعی تصمیم‌گیری لحظه‌ای و سریع برای دادن پیامی خوشایند به دیگری وقتی از کنار او عبور می‌کنید. مثلاً  «هی! چقدر کرواتت بهت میاد» در لحظه‌ای از زمان شما درگیر دیگری شده و به او بازخورد می‌دهید. این بازخورد باعث تغییر روحیه او می‌شود و در بسیاری موارد به تغییر حال روحی شما نیز منجر می‌شود.

رشد تکنولوژی و ارتباطات در دنیای امروز گاهی انسان‌ها را چنان در شلوغی زندگی غوطه‌ور می‌کند که درگیر شدن در کارها و خلق تجارب ساده را از دست می‌دهیم. این در حالی است که زندگی جاری است و هرچند ثانیه یک‌بار فرصت داریم که بازندگی و یکدیگر درگیر شویم. یعنی چنان در لحظه حضورداشته باشیم که یک دقیقه یا یک روز را به تجربه‌ای تبدیل کنیم که زندگی ما را غنی و یا تقویت کند. بنابراین می‌توان گفت درگیر شدن در زندگی، کیفیت زندگی را افزایش می‌دهد.

این بخش تعاملی بازندگی چیزی نیست که نیاز به برنامه‌ریزی داشته باشد بلکه قسمتی است که باید خود را در معرض آن قرار دهیم. در معرض قرار دادن و علاقه‌مندی شروعی است برای لذت بخشیدن به تجاربی که به‌سلامتی بیرونی و درونی ما می‌انجامد. در این قسمت نیاز به انسانی داریم که با درون و بیرون خود به صلح رسیده باشد و بتواند هرلحظه در زندگی جاری شود و یکی از مهارت‌هایی که بشر امروز برای داشتن زندگی مطلوب ناگزیر به آموختن آن است، جاری شدن در زندگی است. کوچینگ یکی از مهارت‌هایی است که در این بین می‌تواند به سایر مؤثر واقع شود.

چرا درگیر شدن در کارها برای بهتر زیستن و خوشحال بودن مهم است؟

واقعیت این است که ما اغلب تحت تأثیر خط اتوماتیک زندگی قرار می‌گیریم و غالباً چیزهایی که می‌توانیم «درگیر آن‌ها شویم» اولین چیزهایی هستند که در این خط اتوماتیک به چشم می‌خورد. اندکی به جملات زیر بیاندیشید: «من قبلاً دوست داشتم … اما دیگر وقت ندارم». «من به یاد می‌آورم که وقتی جوان‌تر بودم دوست داشتم این کار را انجام دهم، به خاطر نمی‌آورم که چرا این کار را متوقف کردم»؛ «به نظر می‌رسد هرگز وقت کافی برای کاری غیر از کارهایی که در روز است، وجود ندارد»؛ «ای‌کاش وقت بیشتری داشتم …» «خیلی عالی خواهد بود اگر بتوانید …». این‌ها همه بیانات شاخصی هستند که به معنای واقعی کلمه، صدای اشتیاق برای درگیر شدن و اتصال دوباره به شادی‌ها، عشق‌ها و لذت بردن را دارند.

وقتی کاملاً درگیر یک کار هستیم، کاملاً در همان لحظه حضور داریم. درست در همین لحظات است که بالاترین مهارت‌هایمان را برای پاسخگویی به چالش موجود در آن کار نمایان می‌کنیم. روانشناسان به این حالت جاری شدن مثبت در لحظه گویند. یکی از کارشناسان بین‌المللی جاری شدن در لحظه

برخلاف آنچه این روزها در جریان اخبار اصلی می‌شنوید، زندگی به معنای یک مبارزه دائمی و پایان کار نیست. انسان‌ها برای پیشرفت به اینجا آمده‌اند، نه مبارزه. اگر به انرژی مناسب دست‌یابیم، با جریان طبیعی در جهان غرق می‌شویم و می‌فهمیم که در زندگی وقتی ساده مقاومت کنیم بسیار ساده به نظر می‌رسد.

 ۳ روش برای افزایش جذابیت درگیر شدن در کارها

وقتی کاملاً درگیر یک کار هستیم، کاملاً در همان لحظه حضور داریم. درست در همین لحظات است که بالاترین مهارت‌هایمان را برای پاسخگویی به چالش موجود در آن کار نمایان می‌کنیم. روانشناسان به این حالت جاری شدن به‌صورت مثبت در لحظه گویند. (Mihalyi  Csikszentmihalyi)، این حالت را چنین توصیف می‌کند: « زمانی که خود انسان و یا منیت او ازمیان‌رفته به‌صورت کامل در فعالیتی به خاطر خود آن فعالیت درگیرمی‌شود. زمان می‌گذرد و هر عمل، حرکت و اندیشه به‌ناچار از عملکرد قبلی پیروی می‌کند. مانند نواختن موسیقی، همه وجود شما درگیر است و از مهارت‌های خود نهایت استفاده را می‌کنید.»

روان‌شناسان سه روش زیر برای افزایش جذابیت در کارها بیان می‌کنند.

1. لیستی از فعالیت‌هایی را که واقعاً دوستشان دارید، تهیه کنید. از خودتان بپرسید درزمان انجام کدام فعالیت‌ها کاملاً زمان را ازدست‌داده‌اید؟ قطعاً در این لحظات یک کار چالش‌برانگیز شمارا مجذوب خود کرده است. سپس فعالیتی را که دوست دارید را در روز خود بگنجانید. سعی کنید هرروز مقداری از چنین فعالیتی را انجام دهید.
2. نقاط قوت شخصیت خود را مشخص کنید. برای این کار می‌توانید از تست VIA برای یافتن نقاط قوتتان استفاده کنید. مارتین سلیگمن ۲۴ نقطه قوت شخصیتی را در ۶ دسته، طبقه‌بندی کرده است. یاد بگیریدکه چگونه روزانه از آن‌ها در کارهایتان استفاده کنید.
3. در لحظه حضورداشته باشید. وقت بگذارید و متوجه شوید که چگونه وقت خود را می‌گذرانید. به این مسئله دقت کنید که چگونه به هر فعالیتی پاسخ می‌دهید؟ چه فعالیت‌هایی شمارا در لحظه حال قرار می‌دهد؟ و کدام فعالیت‌ها باعث می‌شوند احساس انرژی زیادی داشته باشید؟

۷ روش برای رفع نارضایتی و گیجی در کارها

اگر از زندگی ناراضی یا گیج هستید، تکنیکی که به کار شما می‌آید درگیر شدن و شکوفایی در کارها است. برای یادگیری و یافتن مجذوبیت در کارها و استفاده از توانمندی‌های شخصیتتان راهکارهای زیر را به‌کارگیرید:

۱. آنچه که می‌خواهید و دوست دارید در زندگی خود داشته باشید را تصور کنید.

قبل از اینکه چیزی در درعالم واقع ظاهر شود، ابتدا باید آن را تصور کنید اینکه زندگی رؤیایی شما شامل چه مواردی است. اساساً، آنچه که شما مرتباً فکر می‌کنید، به آنچه مکرراً انجام می‌دهید تبدیل می‌شود و همه این‌ها تعیین می‌کند که هرروز واقعیتی را ببینید. برای گذراندن زندگی‌ای که واقعاً می‌خواهید، باید افکار و اعمال خود را با واقعیتی که دنبال آن هستید هماهنگ کنید. انرژی که در دنیا می‌گذارید به شما برمی‌گردد، بنابراین مطمئن شوید که به افکار خود توجه می‌کنید. شما ناخودآگاه واقعیت خود را دقیقاً در همین لحظه با ذهن خود ایجاد می‌کنید!

۲. بر روی یک تابلو اهداف خود را بنویسید و این پنج سؤال را از خود بپرسید:

• می‌خواهم بازندگی‌ام چه‌کار کنم؟
• آیا می‌توانم استعدادهای منحصربه‌فرد خود را شناسایی کنم؟
• چه چیزی باعث خوشحالی من می‌شود؟
• چگونه می‌توانم از مکانی که اکنون هستم به مکانی که می‌خواهم باشم بروم؟
• چقدر پول لازم دارم تا بتوانم همان‌طور که می‌خواهم زندگی کنم؟

پاسخ‌های خود را برای این سؤالات بنویسید، و تابلو را درجایی که به‌وضوح برای شما قابل‌مشاهده است نگهدارید. به‌طور خاص، به پاسخ خود در شماره ۴ توجه کنید. پاسخ شما به این سؤال، پاسخ همه سؤالات دیگر را تعیین می‌کند. اکنون شما باید اهداف عملی را با یک جدول زمانی مشخص ایجاد کنید، هرروز روی اهداف خودکار کنید و ببینید که چشم‌انداز زندگی شما به تجلی تبدیل‌شده است!

۳. دنباله جهانی را دنبال کنید

در کتاب «به باد» نوشته جیک دوسی، او با ۸۰۰۰ دلار به جهان سفر می‌کند و هیچ برنامه‌ای جز جاری شدن، کمک به دیگران و یافتن خود ندارد. او هر سه این کارها را انجام داد و در کنار آن‌ها به خودش اجازه داد که توسط جریان قدرتمند جهان حمل شود. او هرگز به اینکه این جریان قدرتمند به کجا می‌بردش و چه برنامه‌هایی برای آینده در نظر دارد، شک نکرد. او تسلیم نظم طبیعی جهان شد و در این راه قدرت روح انسانی را آزمایش کرد. شما می‌توانید دقیقاً همان کاری را که او انجام داده است به روش خاص خود انجام دهید. اما باید باور داشته باشید که برای هدفی به اینجا آمده‌اید و تصمیم بگیرید خود را در برابر امکانات بی‌حدوحصر منبع، روح، خدا، یا هر آنچه آن را می‌نامید، باز کنید.

۴. استفاده از وسایل فن آوری را محدود کنید.

تلفن‌ها و رایانه‌ها منابع زیادی برای یادگیری مفاهیم جدید ارائه می‌دهند، اما گذراندن وقت با آن‌ها اگر به شکوفایی خلاقیت شما کمک می‌کند، مفید است. فناوری تمایل دارد رشد درونی را خفه کند زیرا بعد از مدتی به اعتیاد تبدیل می‌شود و قدرت تفکر و خلق مستقل را از ما می‌گیرد. به این فکر کنید – هرروز چند بار ایمیل، فیس بوک، اینستاگرام و توییتر را بررسی می‌کنید؟ اگر مثل اکثر مردم باشید، احتمالاً بیشتر از آن است که بتوانید حساب کنید.

به‌جای گشت‌وگذار بدون هدف در شبکه‌های اجتماعی، از آن زمان برای پرورش احساسات و خودآگاهی استفاده کنید. زندگی شما برای شما بسیار معنادارتر و لذت‌بخش‌تر خواهد شد، وقتی عمیق بنگرید و از احساسات خود برای ایجاد زندگی‌ای که واقعاً دوستش دارید استفاده کنید.

۵. خلاقیتتان را سرازیر کنید

اگر می‌خواهید به‌جای اینکه فقط یک تماشاگر باشید، یک خالق فعال در زندگی خود شوید، مجبورید برای شروع کار از تخیل خود استفاده کنید. در ابتدا ممکن است استفاده از انرژی خلاقانه شما کمی عجیب به نظر برسد، زیرا دنیای ما با تفکر خطی عمدتاً چپ مغز کار می‌کند. بااین‌وجود فعالیتی را که از آن لذت می‌برید پیدا کنید مانند یوگا، نوشتن، نقاشی، رقص، سنگ‌نوردی یا هر چیز دیگری که فکر می‌کنید با آن زنده می‌شوید. فقط خود را در نوعی فعالیت غوطه‌ور کنید که به‌جای فکر کردن، به کارهای بیشتری نیاز دارد. تفکر بیش‌ازحد باعث رکود می‌شود، درحالی‌که انجام کار از طریق حرکت ایده‌های جدید را القا می‌کند.

۶. به ذهن و بدن خود استراحت کافی بدهید.

کار بر روی زندگی شما، به‌ویژه در ابتدای کار، به انرژی زیادی احتیاج دارد، بنابراین اطمینان حاصل کنید که هر شب حداقل ۷-۸ ساعت می‌خوابید تا بتوانید باتری خود را دوباره شارژ کنید. یافتن جریان شما به همان اندازه که باهدف گذاری و اقدام انجام می‌شود، مربوط به مراقبت از خود است.

۷. چیزهایی را امتحان کنید که فکر می‌کنید نمی‌توانید انجام دهید.

در کلاس سخنرانی شرکت کنید، به چتربازی بپردازید، با غریبه‌ها صحبت کنید، سعی کنید روی سر خود بایستید یا یک هفته غذاهای کاملاً خام بخورید. کارهایی را که قبلاً غیرممکن می‌پنداشتید انجام دهید و آن‌ها را ممکن کنید. این‌گونه اعتمادبه‌نفس خود را به‌صورت تصاعدی افزایش داده و به پیشرفت خلاقیت نیز کمک می‌کنید. شما شروع به دیدن طیف کاملی از توانایی‌های خود خواهید شد، و ذهنیت «بله» را در مورد زندگی که جهان خواسته است شما همیشه داشته باشید، توسعه می‌دهید!

نوشته افزایش رضایت از زندگی با مجذوبیت اولین بار در منصوره مشیریان | کوچ رهبری سیستم. پدیدار شد.

در این مقاله پس از معرفی مارتین سلیگمن، با نوع نگاهش به زندگی آشنا می‌شویم. تعریف جامعی از راهکار علمی بیان می‌کنیم و به میزان اعتبار راهکارهای علمی می‌پردازیم. سپس ادعای مارتین سلیگمن مبنی بر استوار بودن نظریه‌اش بر «علم دقیق» را بررسی، و در نهایت، نظریه بهزیستی را معرفی می‌کنیم که راهکار علمی و عملی او برای رسیدن به شکوفایی است.

مارتین سلیگمن کیست و نگاه جدید او به شکوفایی چگونه است؟

دکتر مارتین سلیگمن یک یهودی پرآوازه در دنیای روان‌شناسی است. او ۱۲ آگوست ۱۹۴۲ در آلبانی آمریکا چشم به جهان گشود. استاد دانشگاه پنسیلوانیا و رئیس انجمن روان‌شناسی ایالات متحده است. او کتاب‌های متعددی درباره خودشکوفایی نوشته است. سلیگمن بخشی از یک انقلاب و تحول بسیار تأثیرگذار در روان‌شناسی به نام «روان‌شناسی مثبت‌گرا»ست و روان‌شناسی مثبت‌گرا، خود، یک جنبش علمی و حرفه‌ای محسوب می‌شود. به همین دلیل، به او پدر علم روان‌شناسی مثبت نیز می‌گویند.
سلیگمن با تغییر نگاهش، شاخه‌ای جدید در روان‌شناسی به نام روان‌شناسی مثبت ایجاد کرد. به گفته او، تمرکز علم روان‌شناسی تا قبل از روان‌شناسی مثبت، بر کشف بیماری‌ها بوده است. این در حالی است که انسان‌های سالمی که به دنبال رشد و پیشرفت بودند بی‌شک از علم روان‌شناسی مرضی مأیوس می‌شدند. بنابراین می‌توان گفت روان‌شناسی مثبت‌گرا به دنبال آن است که تصویری زیبا و ارزشمند از زندگی ارائه دهد و افراد را توانمندتر و استعدادشان را شکوفا کند.
سلیگمن در درک مفهوم روان‌شناسی مثبت‌گرا می‌گوید: در همه ادوار به ما آموختند که بیچارگی‌ها و بدبختی‌ها را درک، و برای توقف آن‌ها تلاش کنیم. این در حالی است که در روان‌شناسی مثبت‌گرا بر این باوریم که ایجاد و پرورش شرایطی که زندگی را ارزشمند می‌سازند به‌هیچ‌وجه مشابه با هدف درک بیچارگی‌ها و بدبختی‌ها و تلاش برای متوقف کردن و خنثی کردن شرایط ناتوان‌کننده زندگی نیست.
در راستای تحقق این هدف، او راهکاری کاملا علمی و عملی برای ایجاد شکوفایی و رضایتمندی ارائه می‌دهد.

راهکار علمی به چه معناست؟

همان‌طور که از نام مقاله پیداست، محور این مقاله راهکار علمی و عملی برای شکوفایی است. ابتدای مقاله هم گفتیم که سلیگمن نیز ادعا می‌کند راهکارهای او بر علم دقیق استوار است. لذا به توضیح مختصری درباره مفهوم علم و اعتبار آن می‌پردازیم.
بسیاری از ما علم را دانشی مبتنی بر تجربه، آگاهی، درک، تکنولوژی و … می‌دانیم. این تعاریف به دلیل گستردگی و نداشتن محدوده‌ای خاص قابل استناد و پیگیری نیستند زیرا به هر نوع فهم و ادراکی نیز علم گفته می‌شود. برای به دست آوردن یک تعریف جامع و البته واحد از علم، به معنای انگلیسی آن رجوع می‌کنم.

معادل علم در زبان انگلیسی کلمه science است، درحالی‌که در زبان انگلیسی، دانش با کلمه‌ی knowledge مفهوم می‌یابد.
در نهایت، در یک تعریف تخصصی، می‌توان علم را این‌گونه توصیف کرد: بخشی از دانش بشری که از طریق روش‌های تجربی حاصل شده است و قواعد علوم تجربی بر آن حاکم است. علوم تجربی نیز به آن دسته از علوم گویند که از ثبات و قطعیت برخوردارند. آزمون این علوم در هر مکان و زمان مشابه، تکرارپذیر است و نتیجه‌ای مشابه و مشخص حاصل می‌کند.
بنابراین انتخاب و تشخیص یک راهکار علمی و عملی در مسیر توسعه بسیار حائز اهمیت است. امروز به دلیل رشد تکنولوژی و دسترسی به اطلاعات با سرعت بالا، راهکارهای متعددی را می‌توان یافت که منطقی و پربازده به نظر می‌رسند اما مارتین سلیگمن این باور عمومی را که «راه‌های رفته بهتر از هزار راه نرفته هستند» دستخوش تغییر کرد.
او به همگان آموخت هر فرد برای رشد، به نسخه‌ای منحصر به‌ خودش نیاز دارد. بنابراین انتقال مهارت خوب است اما هیچ فردی با کپی‌برداری به موفقیت‌های منحصربه‌فرد خود دست نیافته است. لذا میزان اعتبار راهکارهای علمی و عملی برای رسیدن به موفقیت در میان راهکارهای به‌ظاهر منطقی و البته تجربی، افزایش می‌یابد.

آیا راهکارهای علمی و عملی تغییرپذیرند؟

با توجه به تعریف فوق، درمی‌یابیم که در بحث علم، دو نکته قابل توجه است: اول اینکه علوم مختلف حاصل سال‌ها تلاش دانشمندان متخصص در آن رشته هستند. تلاش آن‌ها از طریق آزمایش‌های معتبر مختلف روی جامعه متفاوت و گسترده‌ای آزموده شده است. نکته دوم این است که در علوم تجربی، آزمون‌ها در پس فرضیه‌هایی که شخص در ذهن دارد صورت می‌پذیرند.
بنابراین می‌توان گفت ابطال‌پذیری از خواص علم است زیرا صحبت از عقل محدود بشری به میان می‌آید. نکته قابل توجه این است: هرچند عقل بشر محدود است، باز قابل‌اتکاترین و تضمین‌شده‌ترین راهکارها در جامعه بشری راهکارهای علمی هستند زیرا در جامعه آماری بالایی از سوی متخصصان نتیجه‌گیری شده‌اند و هر انسان و جامعه‌ای به‌راحتی نمی‌تواند آن‌ها را نقض کند.
اکنون با توجه به تعاریف بالا، ادعای مارتین سلیگمن نیز مبنی بر اینکه آنچه می‌گوید حاصل «علم دقیق» است فهم می‌شود. بنابراین می‌توان این‌گونه گفت که مارتین سلیگمن دانشمند پرآوازه‌ای است که راهکاریی علمی و عملی برای شکوفایی به جامعه بشری هدیه داده است.

در نظریه بهزیستی، برخلاف نظریه شادکامی، هر عنصر برای خودش قابل دستیابی است و همه عناصر بر خلق مفهوم بزرگ بهزیستی و در نهایت شکوفایی مؤثرند. در این نظریه، لزوما انتخاب انسان‌ها بر اساس شادی بررسی نشده و همه‌جانبه‌تر به مسائل نگاه شده است.

راهکار علمی و عملی مارتین سلیگمن برای شکوفایی چیست؟

همان‌طور که در قسمت‌های قبل گفته شد، مارتین سلیگمن در انقلاب روان‌شناسی نقش بسزایی ایفا کرده است. در ادامه تلاش‌هایش برای کشف آنچه زندگی را ارزشمندتر می‌کند، دو نظریه کاربردی ارائه می‌دهد. در این مقاله، به نظریه اول او به نام نظریه بهزیستی می‌پردازم، نظریه‌ای که حاصل علم دقیق است و راهکاری عملی برای شکوفا شدن ارائه می‌دهد. لذا مارتین سلیگمن راه رسیدن به شکوفایی و رضایتمندی را اجرای نظریه بهزیستی در زندگی و جوامع می‌داند.
مارتین سلیگمن به دنبال کشف آنچه زندگی را ارزشمندتر می‌کند، فاکتور شادی را در نظریه شادکامی بررسی می‌کند. در سیر تکاملی نظریه شادکامی، به‌ اشتباه فاحش خود، تک‌گرایی، پی می‌برد، اشتباهی که به گفته وی، ارسطو، نیچه و فروید نیز در آن فرو رفته بودند.
ارسطو فکر می‌کرد همه اعمال انسان برای دستیابی به شادی انجام می‌شود. سلیگمن در کتاب خود می‌گوید: مانند این تک‌گرایی‌ها، دیدگاه اولیه من به ارسطو بسیار نزدیک بود و آن این بود که هر کاری انجام می‌دهیم برای ایجاد شادی در ماست. لذا در اصلاحیه‌ای، نظریه بهزیستی را برای رسیدن به شکوفایی ارائه داد.
در نظریه بهزیستی، برخلاف نظریه شادکامی، هر عنصر برای خودش قابل دستیابی است و همه عناصر بر خلق مفهوم بزرگ بهزیستی و در نهایت شکوفایی مؤثرند. در این نظریه، لزوما انتخاب انسان‌ها بر اساس شادی بررسی نشده و همه‌جانبه‌تر به مسائل نگاه شده است. او این ادعا را به صورت علمی ثابت می‌کند که اجرای نظریه بهزیستی در خلق شکوفایی و ایجاد رضایتمندی نقش مؤثری دارد.

نظریه بهزیستی چیست؟

همان‌طور که گفتیم، روان‌شناسی مثبت‌گرا می‌خواهد بهزیستی و سطح کیفیت زندگی را بهبود ببخشد. نظریه بهزیستی حاصل تلاش‌های مارتین سلیگمن برای یافتن یک نسخه علمی و عملی برای شکوفایی است. لذا آشنایی با نظریه بهزیستی و شناخت عناصر آن به انسان‌های اهل توسعه توصیه می‌شود.
شالوده نظریه بهزیستی را پنج عنصر تشکیل می‌دهند: هیجان مثبت، جذب، معنا، دستاورد و روابط مثبت. در ادامه، به توضیحی اجمالی، و در مقالات بعدی، به توضیحی تفصیلی از هریک از عناصر می‌پردازیم.
احساسات و هیجانات مثبت را اولین و زیربنایی‌ترین عنصر نظریه بهزیستی می‌شناسیم بدین معنا که شکوفایی در زمین احساس مثبت به کارها می‌روید. مارتین سلیگمن به‌عنوان اولین رکن اساسی نظریه بهزیستی، از هیجان و احساسات مثبت در کارها یاد می‌کند. این زیربنا مشابه زیربنای روان‌شناسی مثبت‌گراست.
عنصر دوم جذب است به معنی حالتی از سیلان، از خود بی‌خود شدن یا حالتی که گذر زمان را در آن احساس نمی‌کنید. این حالت زمانی به وقوع می‌پیوندد که فرد مشغول فعالیتی باشد که روی نقاط قوتش تمرکز می‌کند.
عنصر سوم معناست. معنا شما را به منابع عظیم‌تری پیوند می‌دهد و سطح کیفی زندگی‌تان را بالا می‌برد. مارتین سلیگمن درباره این عنصر می‌گوید: انسان‌ها لزوما برای حس شادمانی مطلق به انتخاب دست نمی‌زنند. مثلا مادری لزوما انتخابی همراه با شادمانی نیست اما معنایی که در پس این انتخاب برای انسان‌ها وجود دارد عامل مهمی در ماندگاری آن است.
عنصر چهارم دستاورد است. دستاورد یا موفقیت به هر نتیجه‌ای اعم از مادی و معنوی گفته می‌شود. گاه دستاورد شما موفقیت در یک آزمون بین‌المللی است و گاه دریافت مفهوم صداقت در تجربیات روزمره.
اما عنصر پنجم روابط مثبت یا داشتن سرمایه‌های انسانی است. مارتین سلیگمن می‌گوید انسان موجودی اجتماعی است و همیشه لحظات سرخوشی خود را به همراه انسان یا انسان‌های دیگری بوده است. لذا یک انسان شکوفا در مسیر توسعه به روابط مثبتی نیاز دارد که زندگی او را غنا می‌بخشد.

ویژگی‌های نظریه بهزیستی چه می‌باشد؟

هریک از پنج عنصر نظریه بهزیستی در سه ویژگی اشتراک دارند: الف) به مفهوم بزرگ‌تر بهزیستی کمک ‌کند. ب) افراد آن را به دلیل دستیابی به دیگر اجزا و عناصر، دنبال ‌کنند. ج) مستقل از دیگر اجزا و عناصر تعریف و اندازه‌گیری ‌شود.
با توجه به ویژگی‌های فوق، می‌توان فهمید که عناصر بهزیستی قابل دستیابی هستند و همه انسان‌ها به نوعی به دنبال آن‌ها هستند. پس این عناصر به‌گونه‌ای از بطن جامعه برخاسته‌اند و مارتین سلیگمن آن‌ها را در مجموعه‌ای مرتبط کنار هم جمع کرده است. بنابراین، اگر به دنبال شکوفایی هستیم، ناگزیریم روشی علمی و عملی برای دستیابی به آن داشته باشیم.
اولین نکته حائز اهمیت درباره این ویژگی‌ها دربرگیرنده بودن مفهوم بزرگ بهزیستی است. نظریه بهزیستی تطبیق قابل توجهی با تعریف بهداشت جهانی از سلامت روانی دارد.
سازمان بهداشت جهانی درباره سلامت روانی چنین می‌گوید: شکوفایی حالتی از بهزیستی کامل جسمی و ذهنی و اجتماعی، مهارت لذت بردن از هیجانات مثبت، برخورداری از معنا در زندگی، دستیابی به اهداف شغلی و ایجاد روابط محکم است. بنابراین می‌توان گفت شکوفایی در پس بهتر زیستن است.
نکته دیگر این ویژگی‌ها همه‌جانبه بودن عناصر نظریه بهزیستی است به گونه‌ای که هریک از عناصر به‌تنهایی قابل اجراست و انسان‌ها می‌توانند هریک از عناصر را برای خود آن عنصر بخواهند. بنابراین می‌توان گفت برای همه اقشار قابل اجراست و به نوعی، با دانستن این نظریه، می‌توان بسیاری از رفتارها و انتخاب‌های انسان‌ها را درک کرد. تنها نکته کلیدی در این بین زیربنای اصلی نظریه بهزیستی احساسات یا هیجانات مثبت است. لذا می‌توان گفت نظریه بهزیستی به این ادعا که سلیگمن عمر حرفه‌ای خود را به دنبال آنچه زندگی را ارزشمندتر می‌کند سپری کرده است اعتبار می‌بخشد.
در انتها پی‌درپی بودن این ویژگی‌ها نکته حائز اهمیت دیگری است، داشتن مجموعه‌ای از عناصر بهزیستی که دست به دست هم می‌دهند و انسان‌ها را در مسیر شکوفایی رشد می‌دهند. لذا نه‌تنها هریک از عناصر قابل دستیابی‌اند بلکه در کنار هم نیز شکوفایی را رقم می‌زنند.

نوشته شکوفایی از نظر مارتین سلیگمن اولین بار در منصوره مشیریان | کوچ رهبری سیستم. پدیدار شد.

اما روانشناسی مثبت نشان می‌دهد که شادی، شعف و لذت نه فقط مفاهیم زیباشناختی، بلکه نیروهای تحول‌آفرین‌اند که می‌توانند زندگی شخصی و حرفه‌ای ما را به مسیر شکوفایی هدایت کنند.

مقاله پیشِ رو، قصد دارد به این سؤال پاسخ دهد: احساسات مثبت دقیقاً چه هستند و چگونه می‌توانیم آن‌ها را نه فقط به صورت گذرا، بلکه به شکل پایدار و تأثیرگذار در زندگی خود تقویت کنیم؟

با همراه شدن در این مطلب، شما با تعاریف علمی شادی و لذت، با چشم‌انداز روانشناسی مثبت‌گرا آشنا می‌شوید و می‌آموزید چگونه هیجانات مثبت را به منبعی برای رشد در دنیای داخلی و بیرونی‌تان تبدیل کنید.

احساسات و هیجانات مثبت چیست؟ (Positive emotion) 

هیجان مثبت به احساساتی مثبت مانند احساس لذت، شعف، وجد، خوشحالی، شادی و کلماتی از این دست گفته می‌شود.

تا پیش از ظهور روانشناسی مثبت‌گرا، روانشناسی سنتی به شدت از جنبه مثبت زندگی غافل بوده است، به گونه‌ای که به ازای هر صد مقاله روانشناسی با موضوع ناراحتی، تنها یک مقاله با موضوع شادی وجود داشته است.

مارتین سلیگمن، پدر علم روانشناسی مثبت، اهداف خود از پرداختن به مفهوم «هیجانات مثبت» را در قالب سه پرسش و با پاسخ‌گویی مسئولانه به آن‌ها مطرح می‌کند:

• کارکرد و پیامدهای هیجانات مثبت چیست؟

• چه کسی به وفور از هیجانات مثبت برخوردار است؟ به عبارت دیگر، چه ‌چیزی این هیجانات را به کار انداخته و چه‌ چیزی آن‌ها را از کار می‌اندازد؟

• چگونه هیجانات مثبت بیشتر و پایدارتر را در زندگی خود ایجاد کنید؟

سلیگمن بر این باور است که در کتاب‌های حیطه روانشناسی مثبت‌گرا به ندرت به دو مفهوم «شادی‌شناسی» یا «لذت‌گرایی» پرداخته شده است.

یک لذت‌گرا خواهان افزایش لحظات شاد و کاهش هر چه بیشتر لحظات بد در زندگی است و طبق نظریه لذت‌گرایی ساده، کیفیت زندگی همان کمیت لحظات خوب منهای کمیت لحظات بد است.

سلیگمن مطرح می‌کند که افراد بسیاری زندگی خود را دقیقاً بر اساس این هدف پیش می‌برند، اما به باور من، چنین شیوه‌ای بیشتر شبیه یک توهم است،

زیرا مجموع احساسات لحظه‌ای ما، برآوردی ناقص از میزان خوب یا بد بودن یک واقعه، یک فیلم، یک تعطیلات، یک ازدواج و یا حتی کل زندگی است.

سلیگمن در ادامه مطرح می‌کند که دانسته‌های ما در مورد شادی ناهمگن است. او پس از تحقیقات بسیار و به‌کارگیری مداوم روانشناسی مثبت‌گرا، نظریه بهزیستی (شکوفایی) را ارائه می‌دهد و در آن، احساسات و هیجانات مثبت را اولین عنصر و سنگ‌بنای نظریه خود قرار می‌دهد.

احساسات و هیجانات مثبت به این معنا است که خوشحالی و خوش‌بینی آنقدر در ما درونی شده باشد که این حس خوب به تمام وقایع گذشته، حال و آینده ما پیوند بخورد. البته، این تعریف به‌هیچ‌وجه به معنای این نیست که در هر شرایطی لبخند به لب داشته باشیم.

تفاوت Pleasure و Enjoyment در هیجانات مثبت

سلیگمن در اولین سنگ‌بنای نظریه خود به این نکته اشاره می‌کند که برخورداری از حس مثبت در زندگی فردی، خانوادگی، شغلی و… اثرات بسیاری به همراه خواهد داشت.

مقالات بسیاری به این موضوع پرداخته‌اند، اما یکی از بهترین تعاریفی که در این باره ارائه شده، پیرامون دو مفهوم «Pleasure» و «Enjoyment» است.

Pleasure در زبان انگلیسی به معنی احساس لذت و شادی حاصل از رفع نیازهای فیزیکی است. به عبارت دیگر، احساسی که در پی رفع نیازهایی همچون گرسنگی، تشنگی، خواب و … به وجود می‌آید را Pleasure می‌گویند.

این در حالی است که Enjoyment نوعی از احساس لذت و شادی است که به خلاقیت ذهن و فکر منجر می‌شود. به عبارت دیگر، احساس شادی و لذت حاصل از پیروزی در یک مسابقه فوتبال، ساخت یک آدم برفی یا تکمیل یک پازل، Enjoyment نامیده می‌شود.

شادی، آرامش، علاقه، سپاس‌گزاری، امید، غرور مثبت (احساس خوبی که از موفقیت به دست می‌آید و با فروتنی تعدیل می‌شود)، تفریح، الهام (فراتر از امور عادی رفتن) و عشق نیز نمونه‌ای از هیجان مثبت هستند.

بنابراین، می‌توان گفت هیجان مثبت تمامی متغیرهای ذهنی لذت‌گرایانه را در خود جای می‌دهد؛ لذت، سرخوشی، راحتی، گرما و مانند آن همگی در این عنصر موجود هستند. البته این حالت ذهنی مبتنی بر لذت معطوف به زمان حال است و شما در لحظه می‌توانید آن را تجربه کنید.

ارتباط پایان رویدادها با تمایل به تجربه مجدد

دانیل کاهنمن (Daniel Kahneman)، استاد برجسته روان‌شناسی در دانشگاه پرینستون و نخستین صاحب‌نظر جهان در حوزه لذت‌گرایی، نظریه ساده لذت‌گرایی را مورد آزمون قرار داد.

یکی از تکنیک‌های مورد استفاده او برای آزمودن این نظریه، «کولونوسکوپی» است؛ طی آن یک تکنوسکوپ بر روی لوله‌ای، از طریق مقعد به درون روده فرستاده شده و به بالا و پایین حرکت داده می‌شود.

فرد این تجربه دردناک را رنجی بی‌پایان تلقی می‌کند، درحالی‌که فرآیند آن تنها چند دقیقه طول می‌کشد.

کاهنمن در یکی از آزمایشات خود، بیماران را به صورت تصادفی به دو گروه تقسیم کرد. بر روی یکی از گروه‌ها شکل معمول کولونوسکوپی انجام شد و بر روی گروه دیگر، یک دقیقه به زمان کولونوسکوپی افزوده شد – البته در این زمان اضافه هیچ حرکتی انجام نمی‌شد.

توقف حرکات کولونوسکوپ در یک دقیقه پایانی، از شدت آزاردهندگی این تجربه می‌کاست، اما در واقع این زمان اضافه همچنان تجربه‌ای نامطلوب برای افراد بود.

نکته مهم این آزمایش این است که در ابتدا به نظر می‌رسید افزایش زمان آزمایش برای گروه دوم، درد بیشتری را به همراه داشته است؛

اما چون پایان تجربه برای آن‌ها بهتر بود، خاطره‌شان از این واقعه خوش‌بینانه‌تر شد و با شگفتی، تمایل آن‌ها برای تجربه مجدد این آزمایش بیشتر از گروه اول بود.

این موضوع به فرآیند زایمان نیز بسط داده می‌شود؛ زیرا مادران با وجود سختی زایمان، پس از دیدن فرزندشان خاطره خوش‌بینانه‌تری ثبت می‌کنند و تمایل بیشتری به داشتن فرزند دیگر نشان می‌دهند.

«پایان‌ها» اهمیت زیادی دارند و باید در زندگی به آن‌ها توجه بیشتری شود؛ زیرا حال و هوای پایانی برای همیشه در حافظه باقی می‌ماند. به طور مثال، پایان یک رابطه نیز همین تأثیر را دارد و بر تمایل شما برای ورود مجدد به رابطه دیگر اثر می‌گذارد.

بنابراین، یکی از کارکردهای هیجان و احساسات مثبت، ایجاد میل و رغبت برای ادامه مسیر و تجربه مجدد است.

برای آشنایی بیشتر با نظریه بهزیستی و عناصر آن، پیشنهاد می‌کنم مقاله شکوفایی از نظر مارتین سلیگمن رو مطالعه کنید

آیا راه میان‌بری برای ایجاد هیجانات و احساسات مثبت وجود دارد؟

بشر راه‌های میان‌بر بی‌شماری را برای رسیدن به یک احساس خوب ابداع کرده است. داروها، شکلات‌ها، روابط جنسی، خرید کردن، خودارضایی و تماشای فیلم یا سریال، نمونه‌هایی از این دست هستند.

بعضی بر این باورند که برای بهره‌مندی از شادی، لذت، شور و شعف و آرامش می‌توانند از چنین میان‌برهایی استفاده کنند. سلیگمن با حذف کامل این میان‌برها موافق نیست، اما با بیان مثالی میزان اثرگذاری آن‌ها را شفاف می‌کند.

تصور کنید یک «ماشین تجربه فرضی» به مغز شما متصل شده باشد که می‌تواند تا آخر عمر، مغز شما را تحریک کرده و هر گونه احساس مثبتی را که بخواهید برایتان فراهم سازد.

اکثر افرادی که این انتخاب خیالی به آن‌ها پیشنهاد شد، از پذیرش آن امتناع کردند. بنابراین، خواسته ما صرفاً احساسات مثبت نیست، بلکه ما می‌خواهیم استحقاق احساسات مثبت‌مان را داشته باشیم.

باور به بهره‌مندی از احساسات مثبت با استفاده از راه‌های میان‌بر، باعث می‌شود فرد بدون تکیه‌ بر قابلیت‌ها و فضیلت‌های شخصی خود و بدون آن‌که استحقاق آن را داشته باشد، از این احساسات مثبت برخوردار شود.

در نتیجه، آن دسته از مردم که در اوج رفاه و ثروت هستند، از فقدان معنویت رنج خواهند برد. هیجانات مثبتی که برخاسته از خصوصیات خاص هر انسان نباشد، درنهایت به احساس پوچی، فقدان اصالت و افسردگی منجر می‌شود.

افرادی که با این باور زندگی می‌کنند، معمولاً با بالارفتن سن، به این درک آزاردهنده می‌رسند که باید تا لحظه مرگ، زندگی خود را با اضطراب و بی‌قراری سر کنند.

بنابراین می‌توان گفت احساسات مثبت از ابتدا برای بشر موضوع مهمی بوده و به همین خاطر، در طول تاریخ، راه‌های میان‌بری برای دستیابی به آن پدید آمده است.

سلیگمن با پرداختن علمی به این مطلب دریافت که با وجود ابداع این میان‌برها، نه‌تنها شادی پایدار در انسان‌ها ایجاد نمی‌شود، بلکه در طول زمان آن‌ها به سوی اضطراب و بی‌قراری سوق پیدا می‌کنند.

هیجانات و احساسات مثبت اصیل

احساسات مثبتی که برخاسته از اعمال، قابلیت‌ها، فضیلت‌ها و نه توسل به میان‌برها باشد، اصیل تعریف می‌شود. به عنوان مثال، آیا شادی ناشی از محبت به دیگران، برتر از شادی حاصل از خوش‌گذرانی و تفریح است؟

پاسخ‌هایی که به این پرسش داده شده، تأمل‌برانگیز است. پیامد نهایی فعالیتی «لذت‌بخش» مانند تفریح با یک دوست، تماشای یک فیلم، خوردن یک بستنی میوه‌ای خوشمزه، در مقایسه با تأثیرات یک اقدام مهرورزانه رنگ می‌بازد.

زمانی‌که کارهای نوع‌دوستانه افراد، خود‌انگیخته و مبتنی بر قابلیت‌های شخصی باشد، آن‌ها تمام روز حس و حال بهتری خواهند داشت. برخلاف لذت، محبت به دیگران باعث خشنودی (gratification) می‌شود.

این خشنودی مبتنی‌بر نقاط قوت شما در مواجهه با یک چالش است و منوط به درگیری کامل و از‌دست‌رفتن خودآگاهی شما است.

پس ما برای درک شادی، به درک نقاط قوت و فضیلت‌های شخصی خود نیز نیازمندیم. زمانی‌که شادی از درگیری نقاط قوت و فضیلت‌های ما حاصل شود، زندگی‌مان سرشار از اصالت می‌شود.

احساسات حالت هستند، اتفاقاتی گذرا که لزوماً نباید جوانبی تکراری از شخصیت باشند. اما ویژگی‌های شخصیتی برخلاف حالات، می‌توانند منفی یا مثبتی باشند و در طول زمان و موقعیت‌های مختلف به‌صورت مکرر اتفاق بیفتند.

نقاط قوت و فضیلت‌ها، ویژگی‌های مثبتی هستند که به احساسات خوب و خشنودی منتهی می‌شوند.

 آیا می‌توان به شادی پایدار دست‌یافت؟

جستجوی شادی، در اعلامیه استقلال (Declaration of Independence) ایالات متحده آمریکا، ازجمله حقوق تمامی شهروندان درنظر گرفته شده است و این حق، در کتاب‌های رشد فردی و در تمامی کتاب‌فروشی‌های آمریکا به نمایش گذاشته شده است.

اما شواهد علمی موجود، دورنمای روشنی از توانایی افراد برای تغییر پایدار سطح شادی در زندگی‌شان نشان نمی‌دهد. انگار افراد غمگین به شادی پایدار دست نمی‌یابند و افراد شاد به غمی پایدار دچار نخواهند شد.

اما تحقیقات جدید بیان‌گر این است که افزایش پایدار شادی امکان‌پذیر است و جنبشی جدید به‌نام روانشناسی مثبت‌گرا (Positive Psychology) نشان داد که افراد چگونه زندگی خود را در بالاترین سطح ممکن از شادی سپری کنند.

در‌حالی‌که نظریه ناممکن‌بودن افزایش پایدار شادی مانعی بر سر راه تحقیقات علمی در این زمینه است، اما مانع عظیم‌تری نیز وجود دارد و آن هم این باور است که شادی (به طور کل‌، هر گونه انگیزش مثبت انسانی) غیرمعتبر است.

سلیگمن این دیدگاه «گناهکاری ذاتی» انسان را که در فرهنگ‌های مختلف نیز به آن اشاره شده است، نخ‌نما و پوسیده می‌پندارد.

آیا فردی که در شرایط دشواری به‌سر می‌برد، صرفاً به‌دنبال تسکین رنج خود و دستیابی به شادی است؟ سلیگمن به این پرسش پاسخ منفی می‌دهد. به عقیده او، کسانی که افسرده هستند و یا تمایل به خودکشی دارند، به چیزهایی بیش از تسکین رنج خود فکر می‌کنند.

این اشخاص گاهی، به‌دنبال معنا، فضیلت‌ و دستاوردهای عمیق در زندگی خود هستند. بنابراین، تجاربی که هیجان مثبت ایجاد می‌کند، باعث می‌شود هیجان منفی به سرعت محو شود.

فضیلت‌های اخلاقی و توانمندی‌ها به عنوان حفاظی در مقابل بدبیاری‌ها و اختلالات روان‌شناختی عمل می‌کنند و می‌توانند کلید رسیدن به بهبودی باشند.

بنابراین روان‌شناسی مثبت‌گرا، این امید را به شما می‌دهد که اگر زمانی در زندگی با خوشی‌های ناچیز و بی‌دوام، رضایت‌مندی اندک، یا فقدان معنی و هدف مواجه شدید، هنوز راهی برای رهایی وجود دارد.

نوشته احساسات و هیجانات مثبت اولین بار در منصوره مشیریان | کوچ رهبری سیستم. پدیدار شد.

در دنیای امروز، واژه شکوفایی، به‌عنوان واژه‌ای فانتزی در بسیاری از منابع به چشم می‌خورد. شکوفایی تا پیش از دکتر مارتین سلیگمن، به معنای رشد و پیشرفت  مورد استفاده قرار گرفته است، رشد و پیشرفتی که اصول علمی مشخصی برای آن وجود نداشته است. بنابراین هر فردی، اعم از متخصص و غیرمتخصص، تجارب و علوم مختلفی را برای مفاهیم رشد و پیشرفت پیشنهاد داده است، اما نکته مهم این است که کدام‌یک از این علوم و تجارب ما را به شکوفایی می‌رساند؟

شکوفایی مفهومی، بیش از یک کلمه فانتزی

شکوفایی در لغت، به معنی رشد و پیشرفت است و در بسیاری از متون به‌عنوان کلمه‌ای فانتزی و کلیشه‌ای مورد استفاده قرار گرفته است، رشد و پیشرفتی که اغلب ملاک علمی معتبری برای اندازه‌گیری‌ آن وجود نداشته است؛ البته نه به این معنی که اطلاعات پیرامون مفاهیم رشد و پیشرفت و شکوفایی کم باشد، اتفاقاً کاملاً برعکس است. کافی است درباره این مفاهیم جستجو کنید تا با حجم بسیاری از اطلاعات روبرو شوید. تاکنون، انسان‌های متخصص و غیرمتخصص بسیاری، پیرامون این مفاهیم، با تکیه بر ادراک خود، راهکارهایی را ارائه داده‌اند. اما اینکه این راهکارها بر روی چه جامعه آماری و با چه رویکردی بررسی شده، لزوماً مورد بحث نبوده است. به همین دلیل است که وقتی پای رشد و پیشرفت به میان می‌آید، تعاریف فانتزی بسیاری به چشم می‌خورد.
در ادامه، شکوفایی را به‌عنوان مفهومی فراتر از یک واژه موردبررسی قرار خواهیم داد و ابعاد مختلفی آن را به صورت اجمالی بررسی خواهیم کرد.

روان‌شناسی مثبت‌گرا و نگرشی جدید برای شکوفایی

درنیم‌قرن گذشته، روان‌شناسی تنها بر موضوع واحد بیماری روانی متمرکز بوده و به خوبی نیز از عهده آن برآمده است. اکنون روان‌شناسان این توانایی را دارند که هرکدام از مفاهیم افسردگی، اسکیزوفرنی و الکلیسم را، که زمانی گنگ و مبهم بوده‌اند، با دقت بالایی اندازه‌گیری نمایند. روان‌شناسان اکنون اطلاعات زیادی در مورد چگونگی شکل‌گیری این مشکلات در طول زندگی دارند و اطلاعات بسیاری نیز در مورد علل ژنتیکی، بیوشیمیایی و روان‌شناختی آن‌ها می‌دانند. مهم‌تر از همه این موارد، آن‌ها چگونگی درمان این اختلالات را نیز فراگرفته‌اند.

اما این پیشرفت را می‌توان از دو منظر دیگر نیز بررسی کرد: الف) هزینه بسیار بالایی برای این پیشرفت صرف شده است. ب) به نظر می‌آید تمرکز بر ازبین‌بردن جوانب مشقت‌بار زندگی بشر، اولویت را از تمرکز و تأکید بر جوانب ارزشمند زندگی سلب کرده است.

شاخه روان‌شناسی مثبت‌گرا، به‌دنبال بررسی روان‌شناسی از دو منظر فوق، توسط مارتین سلیگمن پدید آمد. او بر این باور است که انسان‌ها صرفاً به‌دنبال برطرف‌کردن ضعف‌های خود نیستند و چیزی فراتر از آن را جستجو می‌کنند. آن‌ها خواهان زندگی‌ای معنادار و سرشار از رضایت‌مندی‌ هستند و نمی‌خواهند تا فرارسیدن لحظه مرگ، روزگارشان را با اضطراب و بی‌قراری بگذرانند. به عبارت دیگر، شاید شما از آن دسته افراد باشید که شب‌هنگام، زمانی که بی‌خوابی به سراغتان آمده است، به این فکر کنید که چگونه می‌توان در زندگی از مثبت دو به مثبت هفت صعود کرد؛ یعنی شمابه دنبال این نیستید که صرفاً از منفی پنج به منفی سه صعود کنید یا روزانه، تنها اندکی از میزان مشقت‌باربودن زندگی‌تان بکاهید. اگر چنین افکاری در سر داشته‌اید، تا پیش از ظهور روان‌شناسی مثبت‌گرا، احتمالاً روان‌شناسی برای شما دلسردکننده به‌نظر می‌آمده است. ولی اکنون زمان شکوفایی علمی فرارسیده است که هدف از آن، درک مفهومی است که ارسطو آن را «زندگی خوب» نامیده است. روان‌شناسی مثبت‌گرا به دنبال آن است که تصویری زیبا و ارزشمند از زندگی ارائه دهد و افراد را توانمندتر کند و استعدادهایشان را شکوفا سازد. بنابراین روان‌شناسی مثبت‌گرا می‌خواهد سطح کیفیت زندگی را بهبود ببخشد.

مارتین سلیگمن، پدر علم روان‌شناسی مثبت

مارتین سلیگمن در تابستان ۱۹۴۲ در شهر آلبانی، واقع در ایالت نیویورک آمریکا به دنیا آمد. والدین او از پیروان مسیحی و معتقد بودند و در همه‌سال‌های زندگی سلیگمن می‌توان ردپای تربیت مذهبی والدین او را دید و در خلال کتاب‌هایش تاثیراتی را که از انجیل الهام گرفته است نیز کاملاً مشهود است. مارتین بعد از دوره دبیرستان، ابتدا در دانشگاه پرینستون فلسفه خواند و سه سال پس از دریافت مدرک کارشناسی خود در این رشته، موفق به کسب مدرک دکترای روان‌شناسی از دانشگاه پنسیلوانیا شد. سلیگمن در آغاز مسیر حرفه‌ای خود، در دانشگاه کرنل مشغول به کار شد، اما پس از مدتی به دانشگاه پنسیلوانیا بازگشت و تا به امروز فعالیت‌های علمی خود را در این دانشگاه ادامه داده است.

او در یکی از کتاب‌های خود می‌نویسد که در تمام زندگی‌اش از گفتن حرف‌ها و وعده‌هایی‌که هیچ تضمینی برای تحقق‌شان وجود ندارد، همواره خودداری کرده است. «من دانشمندی پژوهشگر و در کار خود، محافظه‌کار هستم. میل به آنچه می‌نویسم از این واقعیت ناشی می‌شود که این مطالب ریشه در «علم» دارد، علمی که از آزمون‌های آماری، پرسشنامه‌های اعتبارسنجی‌شده، تمرین‌هایی با پایه‌های کاملاً پژوهشی و نمونه‌های آماری بزرگ برخاسته است. برخلاف روان‌شناسی عامه‌پسند و حجم بالای مطالبی که راجع به بهبود بهزیستی روانی، توسط افراد به بازار عرضه می‌شود، نوشته‌های من به علت علمی بودن قابل‌باور هستند.»

سلیگمن بر این باور است که روان‌شناسی، در معنای رایج خود (روان‌شناسی مرضی، مانند افسردگی، الکلیسم و…) روی‌هم‌رفته، کار زیادی برای ارتقای بهزیستی متخصصان و درمانگران خود انجام نمی‌دهد و اگر هم‌تغییری ایجادکند، اغلب تغییر شخصیت در مسیر افسردگی خواهد بود. بنابراین سلیگمن، خود را بخشی از یک تحول بسیار اثرگذار در روان‌شناسی، به نام «روان‌شناسی مثبت‌گرا»،که جنبشی علمی و حرفه‌ای محسوب می‌شود، معرفی می‌کند.

او در سال ۱۹۹۸ در مقام رئیس انجمن روان‌شناسی ایالات‌متحده، تأکید کرد که روان‌شناسی، هدف مقدس و ارزشمند خود را باهدفی جدید تکمیل می‌کند. این هدف جدید را می‌توان به‌صورت زیر بیان نمود:

از آنجا که در روان‌شناسی تنها به درک بیچارگی‌ها و بدبختی‌ها و تلاش برای متوقف‌کردن و خنثی‌کردن شرایط ناتوان‌کننده زندگی پرداخته می‌شود؛ کشف، ایجاد و پرورش شرایطی که زندگی را ارزشمند می‌سازد، با آن‌چه در روان‌شناسی اتفاق می‌افتد بی‌شباهت است.

نظریه بهزیستی، راهکاری علمی و عملی برای شکوفایی

دکتر مارتین سلیگمن بر این باور است که موضوع روان‌شناسی مثبت لزوماً یک «چیز واقعی» نیست. بلکه در روان‌شناسی مثبت با «یک مفهوم» به نام بهزیستی روبه‌رو هستیم. بهزیستی، در لغت به معنی بهتر زیستن است. اغلب ما در زندگی به دنبال این هستیم که زندگی بهتری را تجربه کنیم و در این مسیر دست به انتخاب‌های مختلفی می‌زنیم.

بنابراین دغدغه انسان امروز این است که بهتر از دیروز زندگی کند. اما اغلب ما راهکاری علمی و عملی برای این زندگی بهتر نیافته‌ایم. به همین دلیل می‌توان گفت غایت نهایی روان‌شناسی مثبت، بهتر زیستن است، زیستی که درگرو کشف آن چیزی است که زندگی را ارزشمندتر می‌کند.

در ادامه درمی‌یابیم که این بهتر زیستن، از عمقی برخوردار است که نگاهی تک‌سویه به آن، به‌تنهایی گویا نیست. مثلاً زمانی که می‌گویم می‌خواهم به شما کمک کنم بهتر زندگی کنید، چه مسیری در ذهنتان شکل می‌گیرد؟ از کجا باید شروع کنیم؟ حال به شیوه‌ دیگری پیشنهادم را مطرح می‌کنم: می‌خواهم به شما کمک کنم که به آنچه زندگی‌تان را ارزشمندتر می‌کند دست پیدا کنید.

همان‌طور که متوجه شدید هنوز هم به مسئله برایمان شفافیت پیدا نکرده است، اما تا اینجای کار، لااقل می‌دانیم که به دنبال کشف عناصری هستیم. به‌عنوان مثال «آزادی» یک مفهوم است که از چندین عنصر مختلف تشکیل شده است. اینکه شهروندان چه اندازه احساس آزادی می‌کنند، رسانه‌های عمومی چه اندازه سانسور می‌شوند، تعداد و تکرار رویدادهای انتخاباتی، نسبت تعداد نماینده‌ها به‌کل جمعیت، تعداد مسئولان فاسد و … همگی عناصری هستند که برخلاف خود مفهوم آزادی، قابل‌اندازه‌گیری هستند. بنابراین از طریق اندازه‌گیری این عناصر، می‌توانیم تصویری کلی از میزان «آزادی» موجود به دست آوریم.

مفهوم «بهزیستی» نیز درست مانند مفهوم «آزادی» است، به این معنا که هیچ اندازه‌گیری واحد و منحصربه‌فردی نمی‌تواند آن را به‌طور کامل تعریف کند، اما چندین عنصر به شکل‌گیری این مفهوم کمک می‌کند. درواقع این عناصر همان اجزای نظریه بهزیستی محسوب می‌شوند، که به‌تنهایی قابل‌اندازه‌گیری‌ هستند.

نظریه بهزیستی و اشتباه فاحش تک‌گرایی

پیش از ظهور نظریه بهزیستی (شکوفایی)، نظریه‌ای با نام «شادکامی اصیل» از مارتین سلیگمن شناخته شده بود. عناصر شکوفایی در نظریه شادکامی اصیل، از سه عنصر تشکیل شده بودند و سلیگمن در سیر تکامل این نظریه، مرتکب ‌اشتباه فاحش تک‌گرایی شده بود، خطایی که ارسطو، نیچه و فروید نیز مرتکب آن شده بودند. ارسطو فکر می‌کرد که تمامی اعمال انسان برای دستیابی به شادی صورت می‌گیرند و سلیگمن در کتاب خود مطرح می‌کند که دیدگاه اولیه او نیز به دیدگاه ارسطو، بسیار نزدیک بوده است و او نیز معتقد بوده است که تمامی اعمال ما برای رسیدن به شادی درونی صورت می‌گیرند.

یکی از دانشجویان سلیگمن، در یک مراسم افتتاحیه، این اشتباه تک‌گرایی را به او گوشزد کرد. بازخورد آن دانشجو به لحظه‌ای از بازاندیشی برای سلیگمن تبدیل شد، لحظه‌ای که به حدود ده سال آموزش و تفکر و آزمون منجر شد و درنتیجه آن، نظریه‌ای جدید با نام نظریه «بهزیستی» (شکوفایی) متبلور شد. سلیگمن مطرح می‌کند که از واژه شادکامی متنفر است، چراکه آن‌قدر از آن استفاده شده که دیگر معنا باخته است. به عبارت دیگر، این واژه به اصطلاحی به‌دردنخور برای علم، یا برای هر هدف علمی دیگری، از قبیل آموزش، درمان، سیاست‌گذاری عمومی، یا حتی تغییر زندگی شخصی تبدیل شده است.

اولین قدم روان‌شناسی مثبت‌گرا دورریختن و کنار‌گذاشتن تک‌گرایی «شادکامی» و استفاده از اصطلاحات مفید دیگر است. درک درست شادکامی به یک نظریه نیازمند است و این نظریه همان نظریه بهزیستی (شکوفایی) است که سلیگمن آن را اصلاحیه‌ای بر نظریه شادکامی اصیل می‌داند.

در نظریه بهزیستی (شکوفایی) دو عنصر دیگر، با نام‌های «دستاورد» و «روابط مثبت» به عناصر نظریه اضافه شده است، که در ادامه به‌تفصیل آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

نظریه بهزیستی (شکوفایی) و عناصر آن

همان‌طور که در بخش قبل گفته شد، برای تعریف یک مفهوم، به شناخت عناصر آن مفهوم نیاز داریم. بهزیستی (شکوفایی) مفهومی است که از پنج عنصر تشکیل شده است. این عناصر به‌تنهایی قابل‌اندازه‌گیری هستند و مجموع‌شان مفهوم بهزیستی (شکوفایی) را تشکیل می‌دهد. هریک از این پنج عنصر برای اینکه یک‌جزء محسوب شوند باید دارای سه ویژگی باشند. این سه ویژگی عبارت‌اند از: الف) به مفهوم بزرگ‌تر بهزیستی (شکوفایی) کمک کنند. ب) افراد آن را به خاطر دستیابی به دیگر اجزا و عناصر دنبال کنند. ج) مستقل از دیگر اجزا و عناصر تعریف و اندازه‌گیری شود .بهزیستی (شکوفایی) نظریه‌ای است بر پایه انتخاب غیراجباری و هر پنج عنصر تشکیل‌دهنده آن، که در سه ویژگی فوق مشترک هستند به خاطر خودشان انتخاب می‌شوند.

پنج عنصر مفهوم بهزیستی عبارت‌اند از :هیجان مثبت(Positive Emotion)، مجذوبیت(Engagement)، معنا (Meaning)، دستاورد (Achivement)، روابط مثبت (Relationships).

نظریه بهزیستی(PERMA)، مدلی است برای خوشبختی که سلیگمن به‌صورت علمی و کاربردی از آن گرته‌برداری کرده است. همان‌طور که مشاهده می‌کنید از کنارهم‌گذاشتن حروف اول این پنج عنصر، کلمه‌ای به نام PERMA تشکیل می‌شود. لذا بعضی PERMA را همان نظریه بهزیستی می‌شناسند و در تحقیقات بسیاری این نام مشاهده می‌شود.

هیجان مثبت (Positive Emotion) در نظریه بهزیستی(PERMA)

هیجان مثبت اولین جزء یا عنصر تشکیل‌دهنده روان‌شناسی مثبت‌گرا است. همچنین اولین جزء در نظریه بهزیستی (شکوفایی) است. به‌عبارت‌دیگر، هیجان‌مثبت (زندگی لذت‌بخش یا مطلوب) سنگ‌بنای نظریه بهزیستی (شکوفایی) است.

احساسات و هیجانات مثبت به این معنا است که خوشحالی و خوش‌بینی آن‌قدردر ما درونی شده باشد که آثار آن به تمامی وقایع گذشته، حال و آینده ما پیوند بخورد. البته، این تعریف به‌هیچ‌وجه به معنای این نیست که در هر شرایطی لبخند به لب داشته باشیم.

سلیگمن در اولین سنگ بنای نظریه‌اش به این نکته اشاره می‌کند که برخورداری ازاحساس مثبت در زندگی فردی، خانوادگی، شغلی و… اثرات بسیاری را به همراه خواهد داشت. بنابراین، می‌توان گفت مبنای کار این نظریه، برخورداری از احساس مثبت نسبت به انجام کارها است. در مقاله‌های بسیاری، به شیوه‌های گوناگون به تفسیر مفهوم هیجان مثبت پرداخته شده است، اما یکی از بهترین شیوه‌ها شکافتن این مفهوم به دو واژه Pleasure و Enjoyment است.

Pleasureدر زبان انگلیسی به معنی لذت و شادی حاصل از رفع نیازهای فیزیکی است؛ به عبارت دیگر، احساس حاصل از رفع نیازهایی همچون گرسنگی، تشنگی، خواب و … را Pleasure گویند. این در حالی است که Enjoyment به نوعی احساس لذت و شادی گفته می‌شود که به خلاقیت ذهن و فکر بینجامد. به‌عبارت‌دیگر، به احساس شادی و لذت حاصل از پیروزی در یک مسابقه فوتبال یا ساختن یک آدم‌برفی و حتی تکمیل یک پازل Enjoyment گفته می‌شود. شادی، آرامش، علاقه، سپاس‌گزاری، امید، غرور مثبت (احساس خوبی که از موفقیت به دست می‌آید و با فروتنی تعدیل می‌شود)، تفریح، الهام (فراتررفتن از امور عادی) و عشق نیز نمونه‌هایی از هیجان مثبت هستند.

بنابراین، می‌توان گفت هیجان مثبت، کلیه متغیرهای ذهنی رایج لذت‌گرایی را در خود جای می‌دهد. لذت، سرخوشی، راحتی، گرما، و مانند آن همگی در این عنصر موجود است. این حالت ذهنی به زمان حال برمی‌گردد و شما در لحظه می‌توانید احساس لذت و شادی را تجربه کنید.

هیجان مثبت از هر سه ویژگی مشترک عناصر را برخوردار است؛ الف) به تشکیل مفهوم بهزیستی کمک می‌کند. ب) تنها به خاطر خودش توسط افراد دنبال می‌شود، نه به خاطر دستیابی به دیگر عناصر، همچون روابط و دستاورد و ….، مثلاً شما ماساژ را دوست دارید حتی اگر هیچ رابطه مثبت و دستاوردی برای شما به ارمغان نیاورد. ج) مستقل از دیگر اجزا تعریف و اندازه‌گیری می‌شود.

مجذوبیت (Engagement)در نظریه بهزیستی

مجذوبیت نیز همچون هیجان مثبت یکی از عناصر نظریه بهزیستی(شکوفایی) است. هیجان مثبت و مجذوبیت دو تقسیم‌بندی در نظریه بهزیستی هستند که تمامی عوامل آن‌ها به‌صورت ذهنی اندازه‌گیری می‌شوند. همه ما نیاز به عواملی داریم که ما را دقیقاً در لحظه حال قرار دهند، تا بتوانیم سیال‌بودن را تجربه کنیم، زمان را فراموش کنیم و تمام انرژی و توان و مهارت‌های‌مان را ناخودآگاه برای آن به‌کارببریم؛ شبیه به هنگامی که کودکان مشغول بازی‌کردن هستند.

مجذوبیت یا حالت سیلان، حالتی است که شما در آن مجذوب کاری می‌شوید، به‌گونه‌ای که گذر زمان را در آن احساس نمی‌کنید. آیا تاکنون غرق در کاری شده‌اید که چایی‌تان سرد شود؟ در چه کارهایی زمان برایتان متوقف می‌شود؟ خودآگاهی خود را چطور؟ تاکنون از دست داده‌اید؟ این‌ها سؤالاتی است که با پاسخ به آن‌ها می‌توانید به معنای مجذوبیت عمیق‌تر پی ببرید.

اینکه در زندگی موضوع و فعالیت مثبتی داشته باشیم که گاهی اوقات کاملاً ما را جذب و درگیر خودش کند، بسیار خوب است. این مشغله می‌تواند موجب رشد و پرورش شادی شود. البته عنصر دوم از مدل PERMA کاملاً شخصی است و هرکسی از درگیری با موضوع خاصی لذت می‌برد؛ ممکن است فردی از مطالعه یک کتاب لذت ببرد، و فردی دیگر از ورزش، رقص، نقاشی، موسیقی، باغبانی، آموزش و یادگیری، همکاری با موسسه‌های خیریه و …غرق در لذت شود.

به یاد داشته باشید که در حالت سیلان یا مجذوبیت شما با نگاه به گذشته می‌گویید: «خیلی خوش گذشت» یا «واقعاً معرکه بود» چرا که سیلان حالتی ذهنی است که به واسطه آن، حین انجام کار، گذر زمان را احساس نمی‌کنید.

مجذوبیت یا سیلان هر سه ویژگی مشترک عناصر را داراست. الف) به تشکیل مفهوم بهزیستی کمک می‌کند. ب) تنها به خاطر خودش توسط افراد دنبال می‌شود، نه به خاطر دستیابی به دیگر عناصر همچون روابط و دستاورد و ….، مثلاً شما در خواندن کتاب محو می‌شوید، حتی اگر هیچ رابطه مثبت و دستاوردی برای شما به ارمغان نیاورد. ج) مستقل از دیگر اجزا تعریف و اندازه‌گیری می‌شود.

معنا (Meaning) در نظریه بهزیستی

انسان به طور اجتناب‌ناپذیری به دنبال معنا و هدف در زندگی خود است. برخورداری از زندگی معنادار، عبارت است از تعلق و خدمت‌گذاری به چیزی که معتقدید از «خود»، بزرگ‌تر و مهم‌تر است. انسان‌ها، در واقع با خلق تمامی نهادهای اجتماعی-اعم از مذهب، حزب سیاسی، سبز بودن، عضویت در گروه پیشاهنگی، یا خانواده- به‌دنبال تحقق این امر هستند.

معنا یکی دیگر از عناصر نظریه بهزیستی (شکوفایی) است. معنا چیزی فراتر از مادیات است. معنا انگیزه و دلیلی برای ادامه زندگی است. معنا چیزی است که معتقدید از «خود» مهم‌تر است و تمایل دارید به آن خدمت ‌کنید. معنا یک جزء تشکیل‌دهنده ذهنی دارد؛ آیاجلسه‌ای که آن شب در خوابگاه برگزار شد یکی از معنادارترین گفتگوهایی نبود که تاکنون داشته‌ای؟ گاهی‌اوقات در پاسخ به این پرسش، احساسات بر ما غلبه می‌کند و پاسخمان مثبت خواهد بود، درحالی‌که سال‌ها بعد ممکن است فکر کنید آن جلسه چقدر مسخره‌ بوده است و شما تحت تأثیر احساسات خام دوران جوانی خود بوده‌اید. بنابراین نمی‌توان آن را جزئی ذهنی و تشکیل‌دهنده هیجان مثبت تعریف کرد، چون کسی که چنین حسی را تجربه می‌کند، می‌تواند در مورد لذت، سرخوشی، یا راحتی خود در آن لحظه اشتباه کرده باشد. بنابراین، معنا داستان متفاوتی دارد.

معنا فقط یک حالت ذهنی نیست، زیرا قضاوت بی‌طرفانه و عینی‌تر از تاریخ، منطق و پیوند میان مطالب می‌تواند نتیجه‌ای کاملاً متضاد با یک حالت ذهنی را رقم بزند. در معنا ما به دنبال ارزش‌های زندگی‌مان حرکت می‌کنیم. داشتن معنا در زندگی انگیزه و دلیل ادامه آن است. معنا لذتی از جنس مال و ثروت یا مقام و شهرت نیست، بلکه چیزی فراتر از مادیات است، چیزی از جنس اخلاقیات، بشردوستی، باور و اعتقاد، حتی کمک‌های داوطلبانه، حفاظت از کره زمین، حیوانات و …. زمانی که معنای زندگی را می‌یابیم، مشتاقانه‌تر و متعهدانه‌تر به وظایف خود می‌پردازیم و راضی‌ترو شادتر هستیم.

معنا هر سه معیار لازم به‌عنوان عنصر یاجزئی از نظریه بهزیستی برخوردار است: الف) به تشکیل مفهوم بهزیستی کمک می‌کند. ب) اغلب به خاطر خودش دنبال می‌شود؛ به‌طور مثال حمایت قاطعانه شما از تحقیقاتی راجع به ایدز دیگران را آزار می‌دهد، شما را بدبخت می‌کند و باعث می‌شود که شغل خود را در مقام یک نویسنده در مجله واشنگتن‌پست از دست بدهید، اما کماکان بدون ترس و واهمه بر عقیده خود پافشاری می‌کنید. ج) معنا مستقل از هیجان مثبت، مجذوبیت، دستاورد، روابط مثبت، تعریف و اندازه‌گیری می‌شود.

دستاورد (Achievement) در نظریه بهزیستی

دستاورد یا همان موفقیت اغلب به خاطر خودش دنبال می‌شود، حتی زمانی‌که هیچ هیجان مثبت، معنا و روابط مثبتی را با خود به همراه نداشته باشد. این همان چالشی است که سنیا، دانشجوی ارشد سلیگمن مطرح کرد. هیجان مثبت و معنا یا زندگی لذت‌بخش و زندگی معنادار، در شکل‌های کلی‌شان تمام چیزهایی هستند که افراد معمولاً برای خودشان آن‌ها را دنبال می‌کنند.

دستاورد، چهارمین عنصر بنیادی و قابل‌تشخیص بهزیستی است. افزودن این عنصر، نظریه بهزیستی را یک‌قدم به تمامی آنچه که افراد به واسطه آن‌ها دست به انتخاب می‌زنند، نزدیک‌تر می‌کند. داشتن هدف‌های واقعی و صریح در زندگی و رسیدن به آن‌ها احساس بسیار خوبی است، حتی اگر هدفی در حد مطالعه یا ورزش روزانه، تغذیه صحیح و امثال آن باشد. موفقیت در زندگی جزئی ضروری است و موجب بالارفتن اعتمادبه‌نفس و عزت‌نفس و نهایتاً پیشرفت و شکوفایی می‌شود.

روابط مثبت(Relationship)در نظریه بهزیستی

کریستوفر پیترسون یکی از بنیان‌گذاران اصلی روان‌شناسی مثبت‌گرا، این مفهوم را این‌گونه تعریف می‌کند: «تنها بخش بسیار کمی از مثبت‌بودن مربوط به انزوا و تنهایی است.» آخرین باری که به‌شدت و از ته دل خندیدید چه زمانی بود؟ آخرین باری که احساس لذت وصف‌ناپذیری داشتید، چطور؟ آخرین باری که احساسی ژرف، یا احساسی مملو از معنا و هدف را تجربه کردید، چه؟ بدون این‌که بدانم چنین لحظاتی، در زندگی شما، چه ویژگی‌های منحصربه‌فردی داشته است، از شکل کلی آن‌ها خبر دارم: تمامی آن‌ها کنار افراد دیگر اتفاق افتاده‌اند.

انسان‌ها بهترین نوش‌داروی لحظات ناخوش زندگی و قابل‌اعتمادترین داروی نشاط‌آور هستند. انسان موجودی اجتماعی است و نیاز به ارتباط، عشق، صمیمیت و تعامل دارد. داشتن روابط مثبت با والدین، خواهر و برادر و دوستان می‌تواند به افزایش شادی در زندگی بینجامد. ارتباطات می‌توانند در روزهای سخت‌ زندگی‌مان، حمایت‌هایی اجتماعی و عاطفی را به دنبال داشته باشند. معمولاً افرادی که حلقه‌ای از دوستان دائمی و روابط مثبت قوی‌تری دارند، در زندگی شادتر و امیدوارتر هستند. تحقیقات نشان داده است زمانی که در معرض جدایی از فرد یا افرادی قرار می‌گیریم، مراکز درد در مغز ما فعال می‌شوند و این می‌تواند شاهدی باشد برای این پرسش که چرا چیزی بدتر از تجربه انزوا و تنهایی در زندگی بشر وجود ندارد؟

فضائل اخلاقی؛ ستون فقرات روان‌شناسی مثبت‌گرا

ستون فقرات روان‌شناسی مثبت‌گرا، فضیلت‌های اخلاقی است. فضیلت‌ اخلاقی مفهومی انتزاعی است و با اتکا برتوانمندی‌های شخصیتی توصیف می‌گردد. توانمندی‌های شخصیتی، اجزاءروان‌شناختی یا فرآیندهایی هستند که عناصر اصلی فضائل اخلاقی را تعریف می‌کنند. توانمندی‌های شخصیتی عملکرد بهتری را برای فرد به ارمغان می‌آورند و آن‌ها را به‌زندگی سوق می‌دهند. آزمونی به نام آزمون نقاط قوت شخصیتی طراحی شده است، که این امکان را به شما می‌دهد در فضایی همگون، خود را مورد ارزیابی قرار داده و نقاط قوت و توانمندی‌‌های شخصیتی خود را بیابید.

شناخت، پرورش و استفاده بهینه از فضیلت‌ها و نقاط قوت افراد، ازجمله موضوعات و مباحثی است که روان‌شناسان به مطالعه و تحقیق در مورد آن علاقه‌مند هستند. پژوهشگران دریافته‌اند که با استفاده از روش‌ها و برنامه‌های کاربردی می‌توانند افراد و سازمان‌های درحال‌توسعه را در زمینه‌های مختلف ارتقاء و سطح رضایت و خوشنودی آن‌ها را افزایش دهند. در مقالات روان‌شناسی مثبت‌گرا، از نقاط قوت به‌عنوان حائل‌ها و سپرهایی در برابر بیماری‌های روانی نیز نام برده شده است؛ مانند خوش‌بینی که شانس ابتلا به افسردگی را کاهش می‌دهد.

در سال ۲۰۰۴، مارتین سلیگمن و کریستوفر پترسون با بررسی و تحقیق در ادیان و مذاهب، فلسفه‌ها، سنت‌ها و فرهنگ‌ها دریافتند که طی سه هزار سال اخیر، تقریباً شش فضیلت در میان تمامی افراد جهان مشترک است؛ فضیلت‌هایی که هر کدام با نام یک توانمندی‌، قابلیت ‌یا نقطه قوت همراه شده است. این شش فضیلت اخلاقی به شرح زیر است:

1. فضیلت خرد و دانش
2. فضیلت شجاعت
3. فضیلت انسانیت و عشق
4. فضیلت عدالت
5. فضیلت خویشتن‌داری
6. فضیلت تعالی

فضیلت خرد و دانش در روان‌شناسی مثبت‌گرا

توانمندی‌های شناختی که مستلزم کسب و کاربرد دانش است، فضیلت خرد و دانش نام دارد. این فضیلت دارای پنج زیرشاخه است که هر یک به درک مفهوم انتزاعی خرد و دانش کمک می‌کند:

الف)خلاقیت: به معنی توانایی فکر‌کردن به شیوه‌های نواست، شیوه‌هایی که برای انجام کارها و فعالیت‌ها مؤثر واقع می‌شود. یک انسان خلاق با خلق شیوه‌های نو، فعالیت‌هایش را به‌گونه‌ای متفاوت‌تر و کاربردی‌تر انجام می‌دهد.

ب) کنجکاوی: به معنی علاقه به تجربه مداوم است، تجاربی که خودبه‌تنهایی ارزشمند هستند. انسان کنجکاو فردی است که به انجام تجارب مداوم، صرفاً به خاطر خود آن تجربه، علاقه‌مند ‌است.

ج) آزاداندیشی: به معنی توانایی فکرکردن به موضوعات و آزمودن آن‌ها به‌صورت همه‌جانبه است. انسان آزاداندیش فردی است که می‌تواند به موضوعات مختلف فکر و تمامی جوانب آن‌ها را بررسی کند. او در آزمودن جوانب مسائل توانمند است.

د) عشق به یادگیری: به معنی یافتن تسلط کافی بر مهارت‌ها، موضوعات و دانش‌های جدید است. چنین فردی به آموختن و یادگیری، به معنای تسلط بر علوم و مهارت‌های مختلف یا جدید، علاقه‌مند است. این‌گونه افراد برای شرکت در کلاس‌های آموزشی و مهارتی جدید منعی ندارند و از آن‌ها استقبال می‌کنند.

ه) ژرف‌نگری: به معنای توانمندی در ارائه مشاوره عاقلانه به دیگران است. افراد ژرف‌نگر توانایی ایجاد چشم‌انداز دارند و به همین دلیل مشاوران خوبی برای مشورت هستند.

فضیلت شجاعت در روان‌شناسی مثبت‌گرا

توانمندی‌های عاطفی‌ای که در مقابل مخالفت‌های درونی و بیرونی، فرد را به تمرین اراده در مسیر رسیدن به اهدافش سوق می‌دهد، فضیلت شجاعت نام دارد.

الف) دلیری: توانمندی دفاع از آن‌چه درست است، حتی باوجود مقاومت‌های داخلی و خارجی. انسان دلیر فردی است که از چالش‌ها، تهدیدها، سختی و دردی نمی‌هراسد.

ب) پشتکار: توانمندی دنبال‌کردن فعالیت‌ها، علی‌رغم موانع. پایداری در به‌اتمام‌رساندن هر آنچه فرد شروع کرده است.

ج) صداقت: توانمندی بیان حقایق. به‌طورکلی،یک انسان صادق خود را همان‌گونه که هست نشان می‌دهد.

د) سرزندگی: توانمندی ایجاد یک زندگی با هیجان و پرانرژی. افراد سرزنده کارها را نصف‌‌نیمه یا از روی بی‌علاقگی انجام نمی‌دهند.

فضیلت انسانیت و عشق روان‌شناسی مثبت‌گرا

به توانمندی‌های بین فردی، اعم از توجه‌ به دیگران و همراهی با آن‌ها، فضیلت انسانیت گفته می‌شود.

الف) عشق: ارزش قائل‌شدن برای روابط نزدیک با دیگران، به‌ویژه روابطی که در آن‌ها سهیم‌شدن و مراقبت متقابل است.

ب) هوش اجتماعی: آگاه بودن از انگیزه‌ها و احساسات خود و دیگران. دانستن اینکه چه واکنشی در موقعیت‌های متفاوت اجتماعی مناسب است.

ج) مهربانی: داشتن رفتار خوب و پسندیده با دیگران، کمک به دیگران و مراقبت از آن‌ها.

فضیلت عدالت در روان‌شناسی مثبت‌گرا

به توانمندی‌های شهروندی‌ای (متمدنانه) که زیرمجموعه زندگی اجتماعی سالم قرار می‌گیرند، فضیلت عدالت گفته می‌شود.

الف) شهروندی: توانمندی خوب‌کار‌کردن به‌عنوان عضوی از یک گروه یا تیم؛ شهروندان عموماً به گروه وفادار می‌باشند.

ب) عدل و انصاف: توانمندی داشتن رفتاری یکسان با همه مردم، بر طبق مفاهیم عدالت و انصاف.

ج) رهبری و پیشگامی:توانمندی تشویق هریک از اعضاییک گروه که کاری را انجام می‌دهند.

فضیلت خویشتن‌داری روان‌شناسی مثبت‌گرا

توانمندی‌های محافظت‌کننده‌ای که فرد را در مقابل افراط حفظ می‌کند، فضیلت خویشتن‌داری نام دارد.

الف) عفو بخشش: توانایی بخشیدن کسانی که کار اشتباهی انجام داده‌اند. افرادی که توانایی پذیرش خطاهای دیگران را دارند و به آنان فرصت دوباره می‌دهند.

ب) تواضع و فروتنی: توانایی اینکه فرد اجازه بدهد، کمالات و مهارت‌هایش، خود گویای همه‌چیز باشد.

ج) دوراندیشی: توانمندی دقت در انتخاب‌ها و بی‌جهت خطر نکردن، افراد دوراندیش کارهایی که ممکن است پشیمانی به بار آورد را انجام نمی‌دهند.

د) خود نظم‌دهی: توانایی نظم‌دادن یا تنظیم کارهایی که فرد انجام می‌دهد، یا احساساتی که تجربه می‌کند؛ منظم بودن، کنترل‌کردن اشتها و هیجانات.

فضیلت تعالی در روان‌شناس مثبت‌گرا

توانمندی‌های الهی-مذهبی که باهدف برقراری ارتباط با جهانی دیگر به‌دست می‌آیند، فضیلت تعالی نام دارد. افراد متعالی در پی ارتباطاتی هستند که زندگی را معنادار می‌کند.

الف) ستایش زیبایی و نیکی: توانایی تحسین و توجه به زیبایی. این دسته از افراد برای توجه به بخش‌های مختلف زندگی اعمال ماهرانه‌ای را انجام می‌دهند.

ب) قدرشناسی: توانمندی شکرگزاری و آگاهی از چیزهای خوبی که اتفاق می‌افتد. افراد قدرشناس برای ابراز سپاس خودوقت می‌گذارند.

ج) امید و خوش‌بینی: توانایی اینکه فرد برای آینده خود، انتظار بهترین‌هارا داشته باشدو برای رسیدن به آن‌تلاش کند. افراد امیدوار و خوش‌بین به‌ آینده خوب باور دارند.

د)شوخ‌طبعی: این توانایی برای افرادی است که خندیدن و خنداندن را دوست دارند. آنان از مهارت کاشتن لبخند بر لب‌های دیگران بهره‌مند هستند.

هـ) معنویت: باور به هدفی والاتر و معناداربودن کائنات. چنین افرادی می‌دانند که جایگاه فرد در دنیای بزرگ‌تر کجاست.

انسان شکوفا چه کسی است؟

تعریف دیگری که سلیگمن در نظریه بهزیستی (شکوفایی) خود ارائه می‌دهد، تعریفی علمی و جامع از انسان شکوفا است. او از نتایج تحقیقات دو دانشمند، در تعریف انسان شکوفا استفاده می‌کند. فلسیا هاپرت و تیماثی سو از دانشگاه کمبریج، «شکوفایی» را در هر یک از بیست‌وهفت کشور عضو اتحادیه اروپا تعریف کرده و آن را موردسنجش قرار داده‌اند. تعریف آن‌ها از شکوفایی در قلب نظریه بهزیستی جا گرفته است: یک فرد برای شکوفاشدن باید از تمام «ویژگی‌های محوری» و حداقل از چهار مورد از «ویژگی‌های ثانویه» برخوردار باشد.

بنابراین تعریف، سلیگمن راهکار علمی و عملی شکوفایی را در اجرای نظریه بهزیستی بیان می‌کند. این راهکار متشکل از پنج عنصر محوری و ۴ ویژگی ثانویه است. درنهایت فضائل اخلاقی نیز برای بهبود عملکرد به این مسیراضافه می‌شوند. بنابراین، شکوفایی صرفاً به شیوه علمی حاصل نمی‌شود، و تنها با شناخت عناصر و فضائل اخلاقی و تعریف آن در زندگی، می‌توان به سوی آن قدم برداشت.

توانایی اندازه‌گیری هیجان مثبت، مشارکت، معنا، دستاورد، و روابط مثبت همواره در حال افزایش است، بنابراین، می‌توانیم با قدرتی دوچندان این پرسش را مطرح کنیم که، چه تعداد از افراد یک کشور، شهر، یا یک شرکت شکوفایی را تجربه می‌کنند؟ همچنین می‌توانیم بپرسیم که آیا به‌طور مثال، یک مؤسسه خیریه به شکوفایی اعضا خود می‌افزاید؟ یا این‌که فرد چه زمان در زندگی خود، شکوفایی بیشتری را تجربه می‌کند؟ همچنین می‌توان پرسید که آیا مدارس، در شکوفایی دانش آموزان مؤثر و مفید هستند؟

موفقیت یک دولت، با محاسبه میزان ثروت به‌دست‌آمده توسط آن، می‌تواند به‌صورت کلی محاسبه شود، اما هدف از دستیابی به ثروت چیست؟ به عقیده سلیگمن، هدف تنها تولید ثروت بیشتر نیست، بلکه تولید و افزایش شکوفایی است؛ مثلاً ساخت یک مدرسه به‌جای یک پارک، تا چه میزان می‌تواند شکوفایی افراد جامعه را افزایش دهد؟ یا آیا می‌توانیم از خود بپرسیم اگر والدینی که شاغل هستند، در خانه بمانند و فرزندان خود را تربیت کنند، شکوفایی بیشتری را رقم زده‌اند؟

ویژگی‌های محوری یک انسان شکوفا

بر اساس پژوهش‌های دو دانشمند بزرگ، فلیسیا هاپرت و تیماثی سو، می‌توان ویژگی‌های محوری را با اختلافی ناچیز، همان عناصر نظریه بهزیستی (شکوفایی) درنظرگرفت. بنابراین، ویژگی‌های محوری‌ای که یک انسان شکوفا باید در خود پرورش دهد، به شرح زیر است:

۱- هیجان مثبت

۲- مجذوبیت (علاقه)

۳- معنا

۴- دستاورد (هدف)

۵- روابط مثبت (مشارکت)

بنابراین، مارتین سلیگمن در نظریه بهزیستی (شکوفایی) خود، پنج عنصر محوری را برای مسیر شکوفایی انسان‌ها نام برده است و فضائل اخلاقی که ستون فقرات روان‌شناسی مثبت‌گرا هستند، می‌توانند باعث بهبود عملکرد این مسیر شوند. درنتیجه، برای ورود به مسیر شکوفایی، شناخت این پنج عنصر در زندگی شخصی فرد اهمیت بسیاری دارد. همان‌طور که گفته شد، شکوفایی نسخه منحصربه‌فردی است که با توجه به توانایی‌ها و جهان‌بینی‌های افراد به دست می‌آید.

ویژگی‌های ثانویه انسان شکوفا:

ویژگی‌های ثانویه شش مورد و به شرح زیر است:

۱- عزت‌نفس

۲- خوش‌بینی

۳- بهبودپذیری (تاب‌آوری)

۴- سرزندگی

۵- خودتعیین‌گری (مهارگری)

۶- روابط مثبت

مارتین سلیگمن، فلیسیا هاپرت و تیماثی سو بر این باورند که یک انسان شکوفا با داشتن تمامی ویژگی‌های‌ محوری و حداقل سه مورد از ویژگی‌های ثانویه می‌تواند به‌صورت علمی، در مسیر رشد و پیشرفت خود قرار گیرد. هر یک از این ویژگی‌های ثانویه، خود به‌تنهایی می‌توانند سرفصل جامعی از یک مبحث درسی عمیق درباره خودآگاهی و شناخت خود باشند، که سعی بر این است در مقاله‌های بعدی، به تفصیل به آن‌ها پرداخته شود.

این ویژگی ثانویه، بارزترین ویژگی‌ها در مباحث خودکنترلی و مدیریت خود است، ویژگی‌هایی بنیادی که به انسان‌ها قابلیت انسان‌ماندن و انسان‌زیستن را اعطامی‌کند.

نوشته از شکوفایی تا راهکاری علمی و عملی برای بهزیستی اولین بار در منصوره مشیریان | کوچ رهبری سیستم. پدیدار شد.